Wyłączenie ochrony prawnoautorskiej wzorów po wygaśnięciu praw z rejestracji

Zewnętrzna postać produktu może być chroniona na podstawie różnych regulacji prawnych, w tym:

  • Na podstawie ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych – jako utwór wzornictwa przemysłowego,
  • Na podstawie ustawy – Prawo własności przemysłowej – jako wzór przemysłowy,
  • Na podstawie ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji,
  • Na podstawie regulacji unijnych – jako zarejestrowany lub niezarejestrowany wzór wspólnotowy.

Możliwość ochrony zewnętrznej postaci produktu na podstawie różnych podstaw prawnych (np. jako utworu oraz jako wzoru przemysłowego) jest niewątpliwie korzystna dla uprawnionego. Nie jest natomiast korzystna z punktu widzenia konkurentów czy pozostałych uczestników obrotu, ponieważ wprowadza niepewność, czy dany wytwór należy do domeny publicznej i jako taki może być swobodnie wykorzystywany.

Bezpieczeństwo obrotu wymaga, by rejestr wzorów przemysłowych spełniał wiarygodną rolę informacyjną. Wygaśnięcie prawa z rejestracji wzoru podlega wpisowi do rejestru prowadzonego przez Urząd Patentowy. Każdy może się z tą informacją zapoznać. Wygaśnięcie prawa z rejestracji wzoru oznacza, że wzór przemysłowy nie podlega już ochronie prawnej. Ponieważ jednak zewnętrzna postać produktu może jednocześnie podlegać ochronie jako utwór na podstawie Prawa autorskiego, może się okazać, że wzór – pomimo wygaśnięcia prawa z rejestracji – nadal jest chroniony – jako utwór. Należy pamiętać, że ochrona autorskich praw majątkowych do utworu jest bardzo długa i trwa 70 lat po śmierci twórcy.

Przykład

Spółka V S.A. wytwarzała lampy według zarejestrowanego wzoru przemysłowego. 2 lata temu prawo  z rejestracji wzoru wygasło. W związku z tym spółka W Sp. z o.o. zamierza rozpocząć produkcję lamp według wzoru, do którego prawa z rejestracji wygasły. Ma jednak wątpliwości, czy nie będzie to stanowiło naruszenia praw spółki V S.A.

W celu uniknięcia takich wątpliwości, art. 116 Prawa własności przemysłowej stanowi, że ochrona praw majątkowych do utworu, przewidziana w przepisach prawa autorskiego, nie ma zastosowania do wytworów wytworzonych według wzoru przemysłowego i wprowadzonych do obrotu po wygaśnięciu prawa z rejestracji udzielonego na taki wzór.

Z powyższego przepisu wynika, że jeżeli produkt podlega ochronie zarówno jako wzór przemysłowy jak i jako utwór, to przez czas trwania praw z rejestracji wzoru przemysłowego, może jednocześnie być chroniony także jako utwór (tzw. ochrona kumulatywna). Natomiast po wygaśnięciu praw z rejestracji wzoru przemysłowego, nie ma zastosowania także ochrona autorskich praw majątkowych do utworu. Wyłączenie to odnosi się tylko do wycinka autorskich praw majątkowych, tj. prawa do wytwarzania i wprowadzania do obrotu produktów według wzoru po wygaśnięciu prawa z rejestracji. Natomiast nadal pozostają pod ochroną autorskie prawo majątkowe do korzystania z utworu na innych polach eksploatacji, jak i autorskie prawa osobiste twórcy (np. prawo do autorstwa utworu czy prawo do integralności utworu).

Postanowienie art. 116 Prawa własności przemysłowej oznacza, że możliwe jest rozpoczęcie produkcji wytworów będących kopią rozwiązań chronionych wygasłym już prawem z rejestracji wzoru przemysłowego i wprowadzanie ich do obrotu – bez narażania się na zarzut naruszenia autorskich praw majątkowych do takiego utworu wzornictwa przemysłowego.

Problem polega na tym, że istnieją silne argumenty przemawiające za niezgodnością art. 116 polskiej ustawy Prawo własności przemysłowej z postanowieniami dyrektywy 98/71 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 13 października 1998 r. w sprawie prawnej ochrony wzorów.

Powyższe wątpliwości nasiliły się po wyroku Trybunału Sprawiedliwości z 27.01.2011 r. w sprawie C‑168/09 Flos SpA przeciwko Semeraro Casa e Famiglia SpA. W wyroku tym Trybunał uznał, że:

1)      Artykuł 17 dyrektywy 98/71/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 13 października 1998 r. w sprawie prawnej ochrony wzorów należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie przepisom państwa członkowskiego wyłączającym spod ochrony na podstawie prawa autorskiego tego państwa członkowskiego wzory, które były chronione prawem z rejestracji w państwie członkowskim lub w odniesieniu do niego i które stały się własnością publiczną przed dniem wejścia w życie tych przepisów, mimo że spełniają one wszystkie przesłanki wymagane do korzystania z takiej ochrony.

2)      Artykuł 17 dyrektywy 98/71 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie przepisom państwa członkowskiego wykluczającym – albo przez znacznej długości okres dziesięciu lat, albo całkowicie – spod ochrony na podstawie prawa autorskiego wzory, które mimo że spełniają wszystkie przesłanki wymagane do korzystania z takiej ochrony, stały się własnością publiczną przed dniem wejścia w życie tych przepisów, wobec każdej osoby trzeciej, która produkowała i sprzedała w tym państwie członkowskim produkty wykonane według wspomnianych wzorów, i to bez względu na datę, w której te działania były dokonywane.

Zdania na temat znaczenia powyższego wyroku dla kwestii zgodności art. 116 Prawa własności przemysłowej z dyrektywą są podzielone. Niewątpliwie jednak podmiot, który zamierza wytwarzać produkty według wzoru, do którego wygasło prawo z rejestracji, niestety nie może mieć pewności, czy w ten sposób nie narazi się na naruszenie autorskich praw majątkowych, co może mieć miejsce w sytuacji uznania art. 116 polskiej ustawy za niezgodny z dyrektywą unijną.

Ponadto warto pamiętać także o przepisach ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji – to jednak problem na odrębny temat.

Prawa używacza uprzedniego

Prawo używacza uprzedniego jest prawem majątkowym skutecznym względem uprawnionego z tytułu rejestracji praw własności przemysłowej, np. patentu, wzoru przemysłowego, znaku towarowego. Poniższy wpis dotyczy praw używacza uprzedniego wzoru przemysłowego, ale analogiczne zasady stosuje się do używacza uprzedniego znaku towarowego czy patentu.

Treścią tego prawa jest obowiązek tolerowania przez uprawnionego z rejestracji wzoru przemysłowego faktu korzystania ze wzoru w dobrej wierze przez używacza uprzedniego. Korzystanie ze wzoru przez używacza uprzedniego jest ograniczone:

  • co do zakresu funkcjonalnego – używacz uprzedni może nadal bezpłatnie korzystać ze wzoru przemysłowego tylko w takim zakresie, w jakim korzystał z niego w dacie pierwszeństwa,
  • co do zakresu organizacyjnego – używacz uprzedni może nadal bezpłatnie korzystać ze wzoru przemysłowego tylko w „swoim przedsiębiorstwie”.

Instytucja używacza uprzedniego wzoru ma służyć osobom, które opracowały i nie zgłosiły do rejestracji wzoru nieróżniącego się ogólnym wrażeniem od wzoru zarejestrowanego.

Przykład

Powód, powołując się na fakt rejestracji wzoru przemysłowego „zestawu wypoczynkowego mebli tapicerowanych”, wniósł do sądu pozew o zakazanie Pozwanemu prowadzącemu działalność gospodarczą naruszania prawa do wzoru przemysłowego przez zaniechanie produkcji mebli według tego wzoru oraz zaniechanie reklam powyższego produktu i nakazanie Pozwanemu usunięcia wykorzystanego wzoru przemysłowego z całej produkcji Pozwanego.

Pozwany zaprzeczył, aby wytwarzał zestaw mebli w oparciu o wzór przemysłowy objęty prawem z rejestracji na rzecz Powoda. Argumentował, że komplet mebli jest wynikiem jego własnego pomysłu pochodzącego z końca 2002 roku. Po raz pierwszy komplet mebli został wprowadzony przez Pozwanego do sprzedaży 3 lutego 2003 roku w oparciu o dokumentację techniczną sporządzoną w dniu 8 stycznia 2003 roku. Wcześniej – 28 stycznia 2003 roku powyższy zestaw wypoczynkowy Pozwany oddał do badań wytrzymałościowych w zakresie bezpieczeństwa użytkowania. Po wykonaniu badań zestaw mebli Pozwanego otrzymał atest. Pozwany reklamował komplet mebli już w folderze meblowym „Wiosna 2003″. Na potwierdzenie powyższych okoliczności Pozwany dysponował dokumentami, m.in. fakturami sprzedaży mebli z 2003 roku, dokumentami potwierdzającymi wykonanie badań wytrzymałościowych mebli, zeznaniami świadka.

Natomiast Powód zgłosił wzór przemysłowy do ochrony dopiero 20 września 2004 roku, a prawo z rejestracji zostało udzielone przez Urząd Patentowy w dniu 4 października 2005 roku.

Zdaniem Pozwanego przysługiwał mu więc co najmniej status używacza uprzedniego w rozumieniu art. 118 w zw. z art. 71 Prawa własności przemysłowej. W konsekwencji może on nadal korzystać bezpłatnie z przedmiotowego wzoru w zakresie, w jakim korzystał z niego w chwili stanowiącej o pierwszeństwie do uzyskania prawa z rejestracji wzoru przemysłowego (czyli w dniu 20 września 2004 roku).

Sąd1 przyznał rację Pozwanemu.

 

Inną kwestią w powyższym przykładzie jest odpowiedź na pytanie, czy wzór przemysłowy Powoda, na który otrzymał prawo z rejestracji, w ogóle spełniał przesłankę nowości. Skoro bowiem Pozwany wprowadził zestaw mebli do produkcji i na rynek oraz reklamował je już na początku 2003 roku, to zestaw mebli zgłoszony do rejestracji przez Powoda w dniu 20 września 2004 roku nie spełniał już przesłanki nowości. W tej sytuacji, Pozwany mógł złożyć sprzeciw do Urzędu Patentowego wobec decyzji o udzieleniu prawa z rejestracji wzoru przemysłowego w oparciu o brak przesłanki nowości wzoru zarejestrowanego na rzecz Powoda.

1Wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 18.01.2007 r., I ACa 915/06