O wylewaniu dziecka z kąpielą

… czyli kilka dodatkowych uwag o niedawnym wyrok Trybunału Konstytucyjnego SK 32/14.

Najpierw kilka słów o tym, co w tym wyroku jest dobre. Odpowiedź na tak postawione pytanie jest dość prosta – wyrok jest zasadniczo słuszny. Idea odszkodowania wynoszącego trzy lub dwukrotność należnego wynagrodzenia bez wątpienia stanowiła przejaw niezwykłego uprzywilejowania uprawnionych z tytułu praw autorskich względem innych kategorii pokrzywdzonych czynami niedozwolonymi. Ponadto była ze swojej istoty sprzeczna z istotą odszkodowań w naszym systemie prawnym, ponieważ: po pierwsze – odszkodowanie było oderwane od rzeczywistej wysokości szkody; po drugie – konsekwencją jego oderwania od wysokości szkody było to, że miało charakter penalny.

Od razu muszę zaznaczyć, że oba te założenia oceniam raczej negatywnie – uważam, że umiarkowane1 oderwanie wysokości odszkodowań od wysokości rzeczywistej szkody i (również umiarkowane) nadanie odszkodowaniu charakteru penalnego nikomu by nie zaszkodziło.

Jeśli chodzi o oderwanie od rzeczywistej szkody – zwłaszcza w przypadku spraw drobnych, jej wykazanie bywa niemożliwe, albo na tyle utrudnione, że często zniechęca poszkodowanych do dochodzenia swoich praw. Do tego trzeba dodać wszystkie przypadki, gdy niewywiązanie się przez np. jedną ze stron umowy ze swoich obowiązków powoduje określone dolegliwości i nieprzyjemności dla drugiej strony, które jednak są trudne do przełożenia na konkretną, możliwą do wykazania wysokość szkody. Dodatkowo – w przypadku spraw drobnych – uzyskanie odszkodowania odpowiadającego rzeczywistej szkodzie nie rekompensuje poszkodowanemu kosztów związanych z dochodzeniem swoich praw.

Penalny charakter odszkodowania stanowiłby dobre remedium na te problemy, z jednej strony ułatwiając poszkodowanemu obronę swoich praw, z drugiej czyniąc z odszkodowania rzeczywistą dolegliwość dla sprawcy.

Problem ten dotyczy głównie spraw drobnych. W przypadku spraw średnich i większych jest on nieco mniej dotkliwy – w większości przypadków, jeśli naruszenie warunków umowy czy czyn niedozwolony powodują szkodę w wysokości, powiedzmy, dwustu tysięcy złotych (a tym bardziej w przypadku kwot większych), to problemy te stają się mniej istotne. Zupełnie inaczej sprawa wygląda w przypadku naruszeń, w których wartość szkody wynosi np. trzysta, pięćset, czy dwa tysiące złotych. Wielokrotnie spotykałem się z sytuacjami, kiedy (właśnie w dziedzinie praw autorskich) poszkodowany rezygnował z dochodzenia swoich praw, mimo ewidentności naruszenia, właśnie dlatego, że perspektywa uzyskania małej kwoty po dwu-trzyletnim procesie, była dla niego kompletnie nieatrakcyjna.

Zaryzykowałbym stwierdzenie, że taka sytuacja z punktu widzenia zaufania do prawa i ogólnej kultury prawnej jest bardzo groźna – bezkarność małych naruszeń powoduje bowiem erozję zaufania do prawa, jako narzędzia, które powinno każdemu gwarantować bezpieczeństwo i ochronę.

Co istotne, taka sytuacja dodatkowo różnicuje sytuację podmiotów dużych, dysponujących zapleczem ekonomicznym i obsługą prawną – które mogą sobie pozwolić na prowadzenie nawet drobnych sporów „dla zasady” oraz „zwykłych ludzi”, dla których zaangażowanie się w spór sądowy to określony koszt i wysiłek, który nie jest wart poniesienia2.

Warto zauważyć dodatkowo, że w naszym systemie istnieje już pewna dolegliwość, którą możnaby uznać za zbliżoną do penalnego odszkodowania (w dodatku mającego charakter dość przypadkowy) – mianowicie obowiązek zwrotu kosztów sądowych (a także egzekucyjnych) przeciwnikowi.

Przykładowo konstrukcja rozporządzenia o Zwrot kosztów zastępstwa procesowego wprowadza ciekawe zasady dotyczące zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. Wysokość kosztów zastępstwa procesowego zależy od rodzaju sprawy, w przypadku większości spraw cywilnych decydująca jest wartość przedmiotu sporu i wynosi w zależności od wartości przedmiotu sporu:

– do 500 zł – 60 zł;

– powyżej 500 zł do 1.500 zł – 180 zł;

– powyżej 1.500 zł do 5.000 zł – 600 zł;

– powyżej 5.000 zł do 10.000 zł – 1.200 zł;

– powyżej 10.000 zł do 50.000 zł – 2.400 zł;

– powyżej 50.000 zł do 200.000 zł – 3.600 zł;

– powyżej 200.000 zł – 7.200 zł.

Warto zastanowić się zwłaszcza nad progami wartości przedmiotu sporu 5.000 złotych i 10.000 złotych. Rozporządzenie jest tak skonstruowane, że w przypadku przekroczenia tych progów, stawka zwrotu kosztów zastępstwa procesowego wynosi ponad 20% (aż do niemal 24%) wartości roszczenia głównego (jeszcze lepsze przełożenie jest w przypadku progu 500 złotych i 1500 złotych – w tym drugim przypadku z kosztów zastępstwa procesowego można „wyciągnąć” niemal 40% kwoty roszczenia głównego). Z kolei w przypadku np. roszczenia wynoszącego 49.000 złotych, stawka kosztów zastępstwa procesowego wynosi mniej niż 5% roszczenia głównego.

W dodatku nie liczymy tu jeszcze kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu egzekucyjnym. Do tego należy doliczyć koszty sądowe, do których zwrotu jest zobowiązany pozwany w przypadku przegrania sprawy – i tu znowu próg 10.000 okazuje się istotny, przy nim bowiem dla wielu kategorii spraw kończy się możliwość rozpoznawania ich w postępowaniu uproszczonym i znacząco wzrastają koszty sądowe (Postępowanie uproszczone o wartości 9.999 złotych wiąże się z koniecznością wniesienia opłaty sądowej w wysokości 300 złotych, ta sama sprawa jeśli wartość przedmiotu sporu wynosiłaby 10.001 złotych, podlegałaby opłacie w wysokości 500 złotych).

Oznacza to, że porównując dwie sprawy – w jednej, w której wartość przedmiotu sporu wynosi 9.999, dodatkowe koszty wynikające z etapu postępowania sądowego, mogą wynieść dla pozwanego w sumie 1.500 złotych, z kolei w przypadku sprawy o wartości 10.001 złotych – te koszty będą wynosić już 2.900 złotych. Po pierwsze oznacza to, że dochodzenie tej drugiej kwoty może być bardziej opłacalne dla wierzyciela, po drugie – niezapłacenie ich dobrowolnie przez dłużnika, powoduje dla niego o wiele dotkliwsze konsekwencje (jeszcze przed uwzględnieniem odsetek i kosztów postępowania egzekucyjnego jego obciążenie wzrasta o 30%).

(Ponieważ wpis jest czysto publicystyczny, pomijam tu dodatkowe kwestie praktyczne – przede wszystkim problem niewypłacalności dłużnika i konieczność poniesienia przez wierzyciela kosztów tak sądowych, jak i wynagrodzenia pełnomocnika).

Wyraźnie widać więc, że obowiązek zwrotu kosztów sądowych w tych przypadkach jest oderwany od rzeczywistej wartości roszczenia, a w konsekwencji, w niektórych przypadkach (jak napisałem wyżej – dobranych całkiem arbitralnie i losowo) nabiera wręcz charakteru penalnego, a w konsekwencji powoduje, że – w sytuacji, gdy pozostałe zmienne (jak wypłacalność dłużnika, możliwość udowodnienia roszczenia) są takie same – o wiele bardziej opłacalne jest dochodzenie roszczenia w wysokości 10.001 złotych niż 9.999 złotych, a wszystko to jest zasługą prostego mechanizmu nakładającego na dłużnika dodatkową, zryczałtowaną opłatę.

Oczywiście wysokość możliwych do uzyskania kwot to tylko jeden z powodów, dla których tak wiele drobnych roszczeń nie jest dochodzonych, a sprawcy szkód, czy naruszyciele umów nie muszą się obawiać konsekwencji (równie ważnym problemem jest mała faktyczna efektywność systemu egzekucyjnego i ogólna długotrwałość postępowań sądowych). Niemniej podwyższenie kwot możliwych do uzyskania przez poszkodowanych przynajmniej częściowo i przynajmniej w niektórych sprawach mogłoby sprawić, że osoby rezygnujące obecnie z dochodzenia swoich praw, podjęłyby próbę ich obrony3.

I z tych właśnie przyczyn powołany na wstępie wyrok Trybunału Konstytucyjnego, choć w pełni słuszny, stanowi przejaw obecnych w naszym prawie tendencji, które uważam za nie do końca dobre. Art. 79 ust. 1 pkt 3 lit. b) ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych stanowił małą (i dość słabą) furtkę do prawa bardziej efektywnego i ta furtka została zatrzaśnięta.

1 czy też rozsądne – zdaję sobie sprawę, jak bardzo niedookreślone są te pojęcia i jak bardzo każdy rozumie je po swojemu.

2 oczywiście tej nierówności nie da się całkowicie wyeliminować – duże podmioty też korzystałyby z odszkodowań penalnych i mogłyby to robić jeszcze bardziej efektywnie dzięki posiadanemu zapleczu, ale przynajmniej zniknąłby najbardziej drastyczny przejaw nierówności, gdy jedni mogą toczyć spory, a inni muszą z nich rezygnować.

3 jestem też oczywiście świadomy, że wprowadzenie systemu odszkodowań penalnych doprowadziłoby do pojawienia się nowych nadużyć i patologii – które pojawiały się też w stosowaniu art. 79 ust. 1 pkt 3 lit. b) ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s