Granice parodii

Parodia nawiązuje do istniejącego utworu, ale jednocześnie wykazuje w porównaniu z nim uchwytne różnice oraz stanowi wypowiedź humorystyczną lub żartobliwą. Parodia nie musi wykazywać własnego oryginalnego charakteru, wystarczające jest istnienie uchwytnych różnic w porównaniu z parodiowanym oryginalnym utworem. Jednakże zastosowanie w konkretnej sytuacji wyjątku przewidzianego dla parodii powinno zachowywać właściwą równowagę między – z jednej strony – interesami i prawami uprawnionych z praw autorskich do utworu oryginalnego, a – z drugiej strony – wolnością wypowiedzi.

To główna teza wydanego wczoraj (3 września 2014 roku) wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (sygn. C‑201/13), w następującej sprawie.

Johan Deckmyn jest członkiem partii politycznej Vlaams Belang, którą wspiera finansowo i materialnie stowarzyszenie Vrijheidsfonds. Na przyjęciu noworocznym zorganizowanym przez miasto Gandawa Deckmyn rozdawał kalendarze na 2011 rok, na których znajdował się rysunek, którego dotyczy spór.

Sporny rysunek przypominał rysunek umieszczony na okładce komiksu zatytułowanego „Dziki dobroczyńca”, wykonanego w 1961 roku przez W. Vandersteena. Oryginalny rysunek przedstawiał jednego z głównych bohaterów, ubranego w białą tunikę i rzucającego monety osobom próbującym je zbierać. Na spornym rysunku postać bohatera została zastąpiona przez burmistrza Gandawy, a osoby zbierający monety – przez postacie noszące zasłonę i nienależące do rasy białej.

Spadkobiercy Vandersteen’a uznali, że rysunek na kalendarzu narusza ich prawa autorskie i wystąpili z powództwem do sądu. Sąd pierwszej instancji w Brukseli zakazał wszelkiego wykorzystywania tego rysunku przez pozwanych. Pozwani bronili się, że sporny rysunek stanowi karykaturę polityczną, która mieści się w pojęciu parodii dopuszczonej na podstawie obowiązującej w Belgii ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

Spadkobiercy Vandersteen’a sprzeciwiali się uznaniu spornego rysunku na parodię, ponieważ – ich zdaniem – nie zostały spełnione przesłanki uznania rysunku za parodię. Parodia musi bowiem pełnić funkcję krytyczną, wykazywać oryginalność, świadczyć o nastawieniu żartobliwym, służyć żartowi z oryginalnego utworu i nie przejmować z niego więcej elementów graficznych niż to bezwzględnie konieczne do stworzenia parodii. Ponadto zarzucili, że sporny rysunek niesie przekaz dyskryminujący.

Odpowiadając na pytania Sądu w Brukseli, Trybunał uznał, że pojęcie parodii należy interpretować w sposób jednolity na całym obszarze Unii, a za parodię należy uznać humorystyczną lub żartobliwą wypowiedź, nawiązującą do istniejącego utworu z jednoczesnym wykazywaniem uchwytnych różnic. Parodia nie musi natomiast wykazywać własnego oryginalnego charakteru (wystarczą uchwytne różnice w porównaniu z utworem oryginalnym), nie musi też wskazywać źródła parodiowanego utworu. W okolicznościach konkretnej sprawy należy natomiast rozważyć i zachować równowagę pomiędzy prawami twórców utworów oryginalnych a wolnością twórczości innych osób.

W omawianym sporze zdaniem Vandersteen’ów sporny rysunek zawiera dyskryminujący przekaz, a w konsekwencji utwór oryginalny, do którego mają prawa, także zostanie skojarzony z takim przekazem. Czy rysunek faktycznie niesie dyskryminujące treści, zostanie ocenione przez sąd krajowy. Jeżeli zarzuty się potwierdzą spadkobiercy Vandersteen’a będą mieli słuszny interes, aby utwór oryginalny nie był kojarzony z przekazem o charakterze dyskryminacyjnym, a zatem będą mogli sprzeciwiać się rozpowszechnianiu parodii.

Trybunał, zakreślił dość szerokie granice parodii – zgodnie z potocznym jej rozumieniem, natomiast ocena konkretnej sytuacji oraz wyważenie racji pomiędzy ochroną prawnoautorską a wolnością wypowiedzi – jak zawsze – będzie dokonywana przez właściwe sądy.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s